استخوان‌ها داربست‌های زنده و پویای بدن ما هستند که پیوسته در حال بازسازی، تخریب بافت‌های قدیمی و ساخت بافت‌های متراکم جدید می‌باشند. با بالا رفتن سن یا به دلیل تغییرات هورمونی و سبک زندگی، تعادل این فرایند برهم خورده و بافت درونی استخوان متخلخل و شکننده می‌شود. متأسفانه افت استحکام اسکلتی هیچ درد یا نشانه اولیه‌ای ندارد و فرد ممکن است سال‌ها بدون هیچ علامتی با این خطر زندگی کند. به همین دلیل، انجام به موقع سنجش تراکم استخوان به عنوان یک اقدام پیشگیرانه، از بروز آسیب‌های غیرقابل بازگشت و شکستگی‌های دردناک جلوگیری می‌نماید.
علائم و فاکتورهای خطری که نشان می‌دهند زمان آزمایش فرا رسیده است
بسیاری از افراد تصور می‌کنند کاهش استحکام اسکلت تنها مختص دوران کهنسالی است، اما سبک زندگی، عادات تغذیه‌ای و عوامل ژنتیکی نقشی تعیین‌کننده دارند. کاهش تدریجی قد بیش از چند سانتی‌متر یا خمیدگی قامت و قوز پشتی می‌تواند زنگ خطری جدی برای سلامت مهره‌های شما باشد. همچنین افرادی که سابقه خانوادگی شکستگی‌های مکرر در سنین پایین را دارند، باید این موضوع را با جدیت بیشتری پیگیری کنند. شناسایی زودهنگام این عوامل محرک و اقدام به انجام سنجش تراکم استخوان، راهکاری طلایی برای حفظ استقلال حرکتی در آینده خواهد بود.
مهم‌ترین گروه از افرادی که بیش از سایرین در معرض خطر قرار دارند و باید غربالگری دوره‌ای انجام دهند عبارتند از:
- بانوان بالای ۶۵ سال و آقایان بالای ۷۰ سال، صرف‌نظر از وجود یا عدم وجود علائم ظاهری ابتلا به پوکی استخوان یا استئوپروز.
- زنانی که دچار یائسگی زودرس (قبل از ۴۵ سالگی) شده‌اند یا عمل برداشتن تخمدان داشته‌اند و با کاهش تراکم توده استخوانی سریع روبرو هستند.
- افرادی که با کوچک‌ترین ضربه یا سقوط ساده از حالت ایستاده، دچار شکستگی ناشی از شکنندگی استخوان شده‌اند.
- بیمارانی که برای مدت طولانی (بیش از سه ماه متوالی) از داروهای کورتونی، سرکوب‌کننده ایمنی یا داروهای ضدتشنج استفاده می‌کنند.
- مبتلایان به بیماری‌های مزمن گوارشی مانند سلیاک، پرکاری تیروئید و بیماری‌های روماتیسمی که در جذب مواد معدنی اختلال دارند.
- افراد بسیار لاغر با شاخص توده بدنی (BMI) پایین که حمایت استخوانی و عضلانی کافی برای جذب فشارها ندارند.
اسکن دکسا چگونه استحکام اسکلتی شما را اندازه می‌گیرد؟
تست استاندارد طلایی و بین‌المللی که پزشکان برای بررسی ضخامت استخوان‌ها استفاده می‌کنند، اسکن جذب اشعه ایکس دوگانه یا اصطلاحاً DEXA نام دارد. این روش تصویربرداری بسیار سریع، بدون درد، غیرتهاجمی و کاملاً ایمن است و میزان اشعه آن به مراتب کمتر از یک رادیوگرافی ساده قفسه سینه می‌باشد. در طی این آزمایش، دستگاه پرتوهای ملایمی را به سمت نقاط کلیدی بدن مانند مهره‌های کمری و مفصل ران هدایت می‌کند. انتخاب دستگاه‌های پیشرفته برای سنجش تراکم استخوان امکان بررسی دقیق دانسیته مواد معدنی را با درصد خطای بسیار ناچیز فراهم می‌سازد.
طول مدت این آزمایش معمولاً کمتر از ۱۰ الی ۱۵ دقیقه است و بیمار بدون نیاز به هیچ‌گونه تزریق یا داروی بی‌حسی روی تخت اسکنر دراز می‌کشد. دستگاه با سنجش میزان جذب پرتوها توسط بافت استخوانی متراکم، تصاویر و نمودارهای آماری دقیقی تولید می‌کند که مبنای تصمیم‌گیری پزشک قرار می‌گیرند. انجام منظم سنجش تراکم استخوان با این تکنیک، امکان مقایسه دقیق تغییرات تراکم اسکلتی را در فواصل یک تا دو ساله به بهترین شکل میسر می‌کند.
راهنمای خواندن و تفسیر نتایج اسکن استخوان
پس از پایان اسکن، نتایج به‌دست‌آمده در قالب گزارش‌های نموداری و اعداد مشخصی به پزشک معالج تحویل داده می‌شوند. پارامتر اصلی در این گزارش مقیاسی به نام شاخص تی اسکور T-score است که وضعیت استخوان بیمار را با یک فرد جوان و سالم مقایسه می‌کند. نمره بالاتر از منفی یک (۱-) نشان‌دهنده استخوان‌های کاملاً طبیعی و متراکم است که خطر پایینی برای آسیب‌دیدگی دارند. اگر نتایج سنجش تراکم استخوان نمره‌ای بین منفی یک و منفی دو و نیم را ثبت کند، نشان‌دهنده مرحله استئوپنی یا افت اولیه تراکم است.
در صورتی که عدد حاصل از این ارزیابی کمتر از منفی دو و نیم (۲.۵-) باشد، فرد رسماً وارد فاز بیماری پیشرفته شده و خطر آسیب بسیار بالاست. همچنین معیاری به نام Z-score برای مقایسه فرد با همسالان خودش محاسبه می‌شود که برای ارزیابی علل زمینه‌ای در جوانان اهمیت دارد. آگاهی از این اعداد به بیمار کمک می‌کند تا اهمیت پیگیری سنجش تراکم استخوان را بهتر درک کرده و توصیه‌های پزشک را با جدیت بیشتری اجرا کند تا شیب تخریب متوقف گردد.
تغییر سبک زندگی و راهکارهای درمانی پس از دریافت جواب تست
اگر جواب آزمایش شما نشان‌دهنده کاهش مواد معدنی بود، جای نگرانی بیش از حد نیست زیرا علم پزشکی راهکارهای فوق‌العاده‌ای برای ترمیم و تثبیت استخوان‌ها دارد. پزشک با توجه به شدت عارضه، ممکن است داروهای تخصصی مانند بیس‌فسفونات‌ها را برای مهار سلول‌های تخریب‌کننده استخوان تجویز کند. در کنار درمان دارویی، اصلاح رژیم غذایی و مصرف روزانه مکمل‌های حیاتی مثل قرص کلسیم و ویتامین D نقش پایه‌ای و غیرقابل انکاری در ساختار اسکلت ایفا می‌کنند. تکرار دوره‌ای سنجش تراکم استخوان اثربخشی داروها و روند بازسازی استخوان را مشخص می‌کند.
هر چند وقت یک‌بار باید آزمایش را تکرار کنیم؟
یکی از ابهامات رایج بیماران این است که بعد از اولین ارزیابی، تکرار این غربالگری در چه بازه‌های زمانی ضرورت دارد. پاسخ به این سوال کاملاً بستگی به نتیجه اولیه، سن فرد و مصرف یا عدم مصرف داروهای تقویتی دارد. در افرادی که استخوان‌هایی سالم دارند، معمولاً تکرار تست هر سه تا پنج سال یک‌بار برای اطمینان کافی است. با این حال، در بیماران تحت درمان دارویی، انجام دوره‌ای سنجش تراکم استخوان هر یک تا دو سال برای سنجش پیشرفت درمان ضروری خواهد بود.
عدم پیگیری و تکرار نکردن تست در زمان تعیین‌شده، ممکن است باعث غفلت از پیشرفت تخریب یا بی‌اثر بودن دوز داروها شود. اگر داروی جدیدی را آغاز کرده‌اید، پزشک معالج شما تاریخ دقیقی را برای چکاپ تعیین خواهد کرد تا دوز مناسب را تنظیم نماید. به یاد داشته باشید که بررسی منظم و اختصاص دادن زمانی مشخص به سنجش تراکم استخوان، تضمین‌کننده یک دوره میانسالی و سالمندی پرتحرک، شاداب و به دور از هرگونه درد و محدودیت جسمی است.
جمع‌بندی
در نهایت، مراقبت از سیستم اسکلتی یکی از پایه‌ای‌ترین ارکان داشتن یک زندگی مستقل و پرانرژی در تمامی سنین محسوب می‌شود. پوکی استخوان دشمنی پنهان است که بدون هیچ سر و صدایی به آرامی استحکام اسکلت شما را از بین می‌برد. اما خوشبختانه انجام یک غربالگری ساده و سریع مانند سنجش تراکم استخوان به شما قدرت می‌دهد تا کنترل سلامت جسمانی‌تان را در دست بگیرید. هرگز منتظر بروز درد یا شکستگی ناگهانی نمانید و اگر در گروه‌های پرخطر قرار دارید، همین امروز برای مشاوره با پزشک خود وقت بگیرید.
جهت مشاوره فوری و هماهنگی برای رزرو نوبت دکتر بابک حسین‌زاده، از این بخش اقدام کنید.